Vernietiging van een testament: is dat mogelijk?

13th dec 2016, Author: admin

Op 6 december 2016 heeft de rechtbank Zeeland-West-Brabant het huwelijk van een 70-jarige vrouw met een 55-jarige man met terugwerkende kracht nietig verklaard. De dochters van de vrouw hadden hier bij de rechtbank op aangedrongen omdat hun moeder ten tijde van de voltrekking in 2015 al dementerend zou zijn geweest. Door de nietigverklaring wordt het huwelijk geacht niet te zijn gesloten. [1]

Na de voltrekking van het huwelijk heeft moeder haar beide dochters ook onterfd en haar nieuwe echtgenoot tot enig erfgenaam benoemd. Beide dochters geven aan dat zij nu ook het testament van hun moeder via de rechter willen laten vernietigen.

In mijn erfrechtpraktijk komt het regelmatig voor dat cliënten mij benaderen met de vraag of een testament kan worden vernietigd. Of en hoe dat mogelijk is leg ik uit in dit blog.

Toetsing wilsbekwaamheid

De wet bepaalt dat iedereen “bekwaam is tot het verrichten van rechtshandelingen” met als uitzondering dat “een rechtshandeling van een onbekwame vernietigbaar is en een eenzijdige rechtshandeling nietig is”.

Een overeenkomst tussen twee partijen, zoals het huwelijk uit het voorbeeld, is een gewone rechtshandeling. Het opstellen van een testament is daarentegen een eenzijdige rechtshandeling. In het testament staat immers alleen de laatste wens (uiterste wilsbeschikking) van de erflater (de persoon die een erfenis nalaat) zelf.

Als iemand dementerend is betekent dat in de praktijk hij niet bij zijn volle verstandelijke vermogens was om de gevolgen en de betekenis van het aangaan van de rechtshandeling, zoals het sluiten van een huwelijk of het opstellen van zijn testament, te kunnen overzien. In principe treedt nietigheid bij een gewone rechtshandeling van rechtswege in. Bij een testament werkt dat echter anders.

Opstellen van het testament bij de notaris

De wet bepaalt dat een uiterste wilsbeschikking alleen door de erflater persoonlijk èn door de notaris in een akte kan worden opgemaakt.

Voor de beoordeling van de wilsbekwaamheid kan de notaris een stappenplan gebruiken als hij twijfels heeft over de wilsbekwaamheid van de erflater. [2] In het stappenplan is een opsomming opgenomen van situaties waarin de notaris nader onderzoek kan doen als hij twijfelt aan de wilsbekwaamheid.

Signalen die bij een notaris argwaan kunnen wekken zijn bijvoorbeeld of de cliënt nog wel in staat is om zelfstandig te wonen, of de cliënt zelf de afspraak heeft gemaakt met de notaris of dat een ander dat heeft gedaan en of de cliënt zijn testament ingrijpend wijzigt, bijvoorbeeld door zijn kinderen te onterven en bijvoorbeeld zijn 30 jaar jongere vriendin tot enig erfgenaam te benoemen.

Daarnaast kunnen voor de notaris ook medische signalen, zoals bijvoorbeeld onsamenhangend spreken of het niet nakomen van afspraken reden zijn om nader onderzoek te doen volgens het stappenplan. Als de notaris twijfelt, zal hij doorgaans het stappenplan verder volgen om de wilsbekwaamheid te kunnen vaststellen. Als de notaris na het volgen van het stappenplan van mening is dat de erflater op dat moment wilsbekwaam is kan het testament worden opgemaakt.

Gronden voor vernietiging van het testament

In mijn praktijk hoor ik nog wel eens van cliënten dat zij het niet eens zijn met het testament van hun overleden ouder. Helaas valt daar juridisch niets tegen te doen, want een testament kan niet vernietigd worden omdat iemand het er niet mee eens is. Dit gaat ook in tegen het uitgangspunt dat een testament persoonlijk door de erflater wordt opgemaakt: het is immers zijn uiterste wilsbeschikking. Om hier procedures over te voorkomen heeft de wetgever er dan ook voor gekozen om de vernietiging van testamenten uit te sluiten op grond van misbruik van omstandigheden.

Een testament kan echter wel worden vernietigd als achteraf blijkt dat de erflater wilsonbekwaam was toen hij het testament opstelde. In dat geval zal aan de hand van medische gegevens moeten worden vastgesteld of er sprake is geweest van wilsonbekwaamheid. Lastig hierbij is dat medici en behandelaars zich kunnen beroepen op hun beroepsgeheim. Er zullen in een procedure dus voldoende èn bovendien concrete aanwijzingen moeten worden gesteld op grond waarvan de rechter het medische beroepsgeheim kan doorbreken.

Als er in een procedure medische informatie boven tafel komt zal dit beoordeeld moeten worden door een onafhankelijke deskundige, zoals ook is gebeurd bij de nietigverklaring van het huwelijk van de 70-jarige vrouw in het voorbeeld.

Uitleg van het testament

Door de notaris worden meestal geen beweegredenen opgenomen in het testament. Juist in situaties waarin getwijfeld wordt over de wilsbekwaamheid van de erflater kan het lonen als de overwegingen van de erflater om zijn testament op te stellen of te wijzigen in het testament staan vermeld.

Als uit het testament niet blijkt wat de bedoeling van de erflater is geweest, volgt uit de wet dat “bij de uitlegging van een testament moet worden gelet op de verhoudingen die de uiterste wil kennelijk wenst te regelen en op de omstandigheden waaronder de uiterste wil is gemaakt”. Goed voorbeeld uit de rechtspraak is de situatie dat een erflater zijn broer tot enig erfgenaam benoemt, vervolgens trouwt, maar niet zijn testament wijzigt ten gunste van zijn echtgenote. Na zijn overlijden was zijn broer volgens het testament enig erfgenaam, maar de echtgenote in kwestie wist de rechter ervan te overtuigen dat het bij het opstellen van het testament de bedoeling van de erflater was geweest om te voorkomen dat zijn ouders zouden erven als hij zou komen te overlijden. De rechter stelde de echtgenote in het gelijk waardoor zij alsnog enig erfgenaam was.

Bij het vermoeden van wilsonbekwaamheid kan het de moeite waard zijn om het testament er nog eens goed op na te slaan voordat naar het zwaardere middel van de vernietiging wordt gegrepen. Mogelijk kan het testament ook zonder een ingewikkelde vernietigingsprocedure buiten werking worden gesteld.

Gevolgen van de vernietiging van het testament en termijnen

Als een testament door de rechter wordt vernietigd geldt het voorgaande testament of, als dat er niet is, het wettelijk erfrecht. Let wel op: voor de vernietiging van een testament geldt een (korte) verjaringstermijn van één jaar, gerekend vanaf het moment dat degene die zich erop beroept kennis heeft genomen van de dood van erflater, het testament en de vernietigingsgrond. Er geldt ook een vervaltermijn van drie jaar: na drie jaar kan een erfgenaam geen vernietiging meer vorderen.

Conclusie

Uit dit blog blijkt dat de vernietiging van de uiterste wilsbeschikking wegens de wilsonbekwaamheid van de erflater een uiterste ingewikkelde zaak is. Een procedure moet goed worden voorbereid èn er moet zorgvuldig gekeken worden naar alternatieven zoals bijvoorbeeld via de uitleg van een testament.

Een beperkende factor hierbij is dat medische informatie niet of heel beperkt beschikbaar is en dat, als de rechter al toekomt aan de weging van medisch bewijs, een deskundige achteraf op papier en zonder de erflater zelf te hebben gezien moet beoordelen of de erflater wilsbekwaam was toen hij zijn testament opstelde. De recente uitspraak van de rechtbank Zeeland-West-Brabant bevestigt wel dat dit mogelijk is.

Vragen en/of opmerkingen over dit blog?

Heeft u naar aanleiding van dit blog vragen over de vernietiging van een testament of over de uitleg van een uiterste wilsbeschikking? Of heeft u een andere vraag met betrekking tot het erfrecht?

Neem dan contact op met erfrechtadvocaat mr. Jorrit den Besten via 030-2334015 of via info@jpb-legal.nl

 


[1] https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Rechtbanken/Rechtbank-Zeeland-West-Brabant/Nieuws/Paginas/Huwelijk-met-dementerende-vrouw-nietig-verklaard.aspx

[2] http://www.epn-notaris.nl/wp-content/uploads/2015/12/EPN-VIA-Protocol-beoordeling-wilsonbekwaamheid-versie-september-2012-1.pdf


 

Comments (0)

LEAVE A REPLY

Your email address will not be published. Required fields are marked *